Z dziejów społeczno-gospodarczych miast i osad powiatu pułtuskiego w latach 1866–1914 - Szczepański, Janusz (Studia Mazowieckie, 2024)
Niniejszy artykuł stanowi próbę zarysowania wybranych aspektów życia społeczno-gospodarczego miast i osad jednego z powiatów północnego Mazowsza – powiatu pułtuskiego w okresie popowstaniowym (1866–1914). We wspomnianym okresie ośrodkami miejskimi powiatu pułtuskiego były Pułtusk i Nasielsk, osadami zaś Serock i Wyszków – miejscowości, które utraciły prawa miejskie po ukazie cara Aleksandra II z 1 czerwca 1869 r. Autor swoją uwagę koncentruje na głównych źródłach utrzymania mieszkańców wspomnianych miast i osad powiatu pułtuskiego w II połowie XIX i na początku XX w. Zwraca uwagę na ogromną rolę rzemiosła i handlu w strukturze zatrudnienia mieszkańców, a także rodzącego się przemysłu fabrycznego (widocznego zwłaszcza w Wyszkowie). Podkreśla także wielkie znaczenie ludności żydowskiej dla rozwoju handlu, jednego z istotnych czynników miastotwórczych miejscowości powiatu pułtuskiego. Autor nie zapomina wszakże, że dla znacznej części mieszkańców źródłem utrzymania była także hodowla i uprawa roli. Zrozumiałe, że najwięcej miejsca poświęca on największemu ośrodkowi powiatu – Pułtuskowi. Życie społeczno-gospodarcze miast i osad powiatu pułtuskiego i całego Mazowsza zostało przekreślone przez wybuch I wojny światowej, która doprowadziła do całkowitej jego ruiny i nędzy mieszkańców.